فرهنگ عامه:

مردم آذربايجان مردمي اصيل هستند. آنها در دوستي ثابت قدم، در برابر مشکلات شجاع و مقاوم ، و به غيرت شهره اند. از جمله خصلت هاي اين مردم مهمان نوازي، سلحشوري، آزادمنشي، راستگويي، مرزداري و پايبندي به اعتقادات مذهبي است.

يکتاپرستي و ايمان به پروردگار در اعماق دل و روح مردم اين سامان ريشه دارد و احساسات وطن دوستي آنان در تمام ادوار تاريخ ضرب المثل بوده است.

قيام هاي مکرر اهالي تبريز در هنگام جنگ هاي عثماني و دولت استبدادي روسيه تزاري سرشار از فداکاري ها و جانبازي هاي شگفت انگيزي است که در تاريخ ، جاودان خواهد ماند.

«حسينقلي کاتبي» در کتاب « آذربايجان و وحدت ملي» مي نويسد:« طرز معاشرت، برخورد اجتماعي، تعارفات، طرز برگزاري جشن هاي ملي و مذهبي مثل مراسم نوروز و چهارشنبه سوري و سيزده به در، عيد غديرخم، ميلاد مولي علي (ع) ، رسوم مهماني و عروسي، تعزيه و عزاداري و غيره در تمامي سرزمين ايران يکسان اجرا مي شود. از ديگر ويژگي هاي ايراني در اخلاق ملي مثل مهمان نوازي، ادب و احترام و خوش سلوکي و حسن معاشرت در ميان عموم ايرانيان از خراساني و آذربايجاني و کرماني و کرد و بلوچ يکسان است».

آيين ها و جشن هاي ملي

شب چله؛ شب چله طولاني ترين شب سال محسوب مي شود و مراسم آن اغلب نوعي شب نشيني فاميلي و دوستانه است. در اين شب نشيني انواع خوراکي هاي زمستاني يعني خشکبار و شيريني خورده مي شود. خوردن ميوه هاي بهاره و تابستاني که به ترفندهاي مختلف تا اولين شب زمستان نگهداري شده اند، به نوعي اصرار بر وجود بهار و تابستان گرم و پر برکت است. پختن برنج سفيد نيز در شب چله ي بزرگ يا يلدا نوعي جادوي سفيد براي سفيد روزي و نيکبختي در زمستان سياه و سرد به شمار مي رود.

بيشترين مراسم زمستاني به چله کوچک مربوط مي شود که سخت ترين و سردترين روزهاي زمستان را در بر مي گيرد. در بيشتر روستاها و گاه مناطق شهري آذربايجان شرقي، آيين هاي مشترکي در اين خصوص وجود دارد. بر افروختن آتش بر پشت بام ها و گاه تيراندازي يا سر و صدا کردن ، معمول ترين و رايج ترين آداب مربوط به چله کوچک است. گمان بر اين است که با افروختن آتش و سر و صدا، پيرزن سرما يا «قاري نَـنـَه» ترسيده و فرار مي کند.

چهارشنبه سوري

چهار آتش افروزي در چهار چهارشنبه به عدد رمزي چهار اشاره دارد. فيثاغورث عدد چهار را اصل و ريشه طبيعت جاودان مي داند. چهار طبع انساني، چهار عنصر حيات ، نشان از وجهي مهم و مثبت دارند که اگر چه به تدريج شکل گرفته، اما امر واحدي است.

بنابراين عدد چهار در اين آيين، حکايت از چهار وجه طبيعت دارد که به تدريج عنصري واحد يعني طبيعت، سال، مکان يا هر پديده چهار وجهي را مي سازند. به اين ترتيب که اولين چهارشنبه منسوب به باد است و در آن نيز باد مي آيد. دومي خاک، سومي آتش و سرانجام آب که در اين زمان از يخ بستن خاک کاسته مي شود و زمين نفس مي کشد. صبح آخرين چهارشنبه سوري مردم بر سر آب رفته و از روي آن مي پرند و مي خوانند:

آتيل ماتيل چرشنبه ( عاطل و باطل شود چهارشنبه)

بختيم آچيل چرشنبه (بختم بازشود چهارشنبه )

اگر آب را نماد باروري بدانيم، آخرين چهارشنبه اسفند با باروري طبيعت همراه است. در روستاها معتقدند که چهارشنبه آخر سال، «چرشنبه خاتون» است. به همين دليل زنان بالاي اجاق خوراک پزي با آرد شکل زني زيبا را مي کشند و زير آن يک آينه و شانه مي گذارند تا وقتي چهارشنبه خاتون آمد سرش را شانه بزند. چهارشنبه خاتون تأکيدي بر بارور شدن زمين در آخرين روزهاي اسفند است. در ميان مردم آذربايجان شرقي، هر يک از چهارشنبه ها نامي دارند.

مفصل ترين مراسم ، متعلق به آخرين چهارشنبه سوري است که در آن شب حتماً برنج سفيد پخته و به همراه آجيل و شيريني بر سفره مي گذارند. پسران جوان يا نوجوان شالي برداشته و از سوراخ بالاي بام خانه ( که عمدتاً براي تعويض هوا و خارج شدن دود تنور تعبيه شده) شال خود را پايين مي اندازند. صاحبخانه نيز به فراخور حال خود، مقداري آجيل، شيريني يا تخم مرغ در گوشه شال مي بندد تا پسر آن را بالا بکشد. چنانچه پسر، خواهان دختر خانواده باشد، شال را بالا نمي کشد. چنانچه خانواده ي دختر راضي باشد، نشانه اي از دختر را به شال مي بندند.

رسم شال اندازي در بيشتر نقاط آذربايجان رايج بود و هنوز هم در بعضي از روستاها انجام مي شود.

صبح آخرين چهارشنبه ، زنان بر سر رود يا چشمه رفته ، کوزه ها را پر از آب مي کنند. آنها خود زودتر ازهمه از روي آب مي پرند، گاه دام ها را براي گذشتن از آب به سرچشمه يا رود مي برند. از آبي که از آنجا آورده شده، براي خمير کردن ، روشن کردن سماور و يا پختن غذا استفاده مي شود.

از جمله مراسم ديگري که در اين روز معمول است، فرستادن خوانچه اي از ميوه و شيريني براي عروس خانواده است. در شب چله نيز خوانچه اي نظير همين فرستاده مي شود.

خوردن هفت دانه ي روغني، شيريني يا غله نيز از مراسم رايج مربوط به چهارشنبه سوري در آذربايجان شرقي است. درست کردن هفت نوع خوراکي شيرين ( هفت لون) در اين روز معمول است. در بعضي نقاط، شيريني گلابيه، گردو، بادام، پسته، ميوه، سيب، پرتقال و نخود و کشمش ، ترکيب هفت لون را تشکيل مي دهند.

دو رسم جالب در آخرين چهارشنبه سال در آذربايجان شرقي ديده شده که حاوي نکات رمزي و نمادين بسيار است. در روستاي قوريجان، زنان داخل پوست گردو، شمع روشني مي گذارند و آن را روي آب به صورت شناور رها مي کنند. در همان حال پسراني که نيت کرده اند، صبح زود در آب شنا مي کنند. دومين رسم به عشاير کليبر برمي گردد. آنها در چهارشنبه سوري، صبح زود در دو نقطه مقابل يکديگر با فاصله اي نه چندان زياد از هم ، آتش بزرگي بر مي افروزند و دام هايشان را از ميان دو آتش عبور مي دهند. پس از آن از آبي که از نهر آورده اند به حيوان ها مي دهند.